Radikal Kitap, haber vermeksizin gönderdiğim tanıtım yazısının %27'sini gelişigüzel keserek kuşa çevirdi. Aşağıda yazının tamamını bulabilirsiniz.





Avrupa Birliği Tartışmalarına Önemli Bir Katkı

E. Ahmet Tonak*


Başka Bir Avrupa İçin: Avrupa’nın Ekonomik Bütünleşmesinin Sınıf Tahlili’nin** adından niyeti anlaşılıyor: Avrupa Birliği (AB) denen oluşumun aşılmasını, başka bir Avrupa yaratılmasını amaçlayan siyasetlerin duydukları sınıf tahlili ihtiyacını gidermek. Bu vesileyle de AB çalışmalarının bilerek ya da farkında olmadan benimsediği egemen iktisat teorilerinin aczini göstermek. Amsterdam Üniversitesi’nden emekli ünlü İtalyan Marksist iktisatçı Guglielmo Carchedi’nin ilk baskısı 2001’de İngilizce olarak yapılan (Verso/New Left Review) bu önemli kitabınıYordam Kitap, hem de bu basım için yazılmış 56 sayfalık güncelleme eki ile birlikte nihayet dilimize kazandırdı. Özellikle ülkemizde AB’ye katılma konusunun yarattığı kamplaşmalar, bu meyanda geçen tartışmalar dikkate alındığında Carhedi’nin kitabının çok önemli bir boşluğu dolduracağı kesin.

Bilindiği gibi, AB’ye katılımı savunanların tezlerini dayandırdıkları temel eksen Türkiye’nin demokratikleşme, sivilleşme ihtiyacı. AB’ye katılıma eleştirel bakanların ise genellikle vurguladıkları AB’nin kapitalist ve emperyalist karakteri. Bu kampların iddialarının haklılık değerlendirmesine girmeden en azından şunu söylemek mümkün: görünürde, tezlerden biri siyasi boyuta ağırlık verirken, diğeri eleştirilerini daha çok iktisadi yapıya yöneltiyor. Bu gözlemimizle tabii ki, siyasi değerlendirmelere biraz iktisat, iktisat vurgulu olanlara da biraz siyaset katılsaydı tartışmaların kalitesi yükselirdi demek istemiyoruz. Burada belirtmek istediğimiz, AB sürecinin yetkin, kapsamlı bir tahlilinin, kapitalist ekonomik dinamikleri merkezine alan, sınıf perspektifi ile siyasi ve kurumsal gelişmeleri de içeren bir teorik yaklaşımı gerektirdiği. Bu yaklaşımın adı bellidir: Marksist ekonomi politik.

Carchedi, formasyonu itibariyle, bu teorik çerçevenin AB’ye uygulanışını çok sağlam bir biçimde yapabilecek az sayıda Avrupalı Marksist teorisyenlerden biri.
Başka Bir Avrupa İçinin ilk sayfalarından itibaren Carchedi’nin Marksist ekonomi politik literatürüne hakimiyeti, hem burjuva iktisat teorilerini eleştirirken hem de günümüz kapitalizminin farklı veçhelerine emek değer teorisini uygularken gösterdiği maharet hemen dikkati çekiyor.

Üniversitelerdeki iktisat, siyasal bilim ve uluslararası ilişkiler disiplinlerinden beslenerek adeta bir ‘sanayi’ kolu haline gelen AB çalışmalarının bu displinlerdeki hakim, standartlaştırılmış ekollerden fazlasıyla nasibini alması kaçınılmazdı. Carchedi’nin de kitabının
Giriş’inde belirttiği üzere AB üzerine olan kitapların neredeyse tamamı “ya neoklasik ya da Keynesçi iktisat..” teorisine dayanıyor. Oysa, AB iç çelişkileri olmayan, kapitalizmin dinamiklerinden azade bir oluşum olmadığına göre “[a]ncak ve ancak değerin üretim ve dağılımını ekonomik temel.. ve dolayısıyla sınıfları toplumsal yaşamın temel birimi olarak ele alan..” bir yaklaşımla doyurucu bir biçimde çözümlenebilir.

O zaman bu yaklaşımın kitabın yapısına nasıl yansıdığına, hangi konuların ele alındığına bakmakta yarar var. 1. Bölüm’de AB’nin ana kurumları ve karar alma süreçleri ile ilgili temel bilgiler veriliyor. 2. Bölüm’de Carchedi’nin egemen iktisat anlayışıyla hesaplaşmasını görüyoruz. AB’nin hem başlangıcı itibariyle hem de son tahlilde bir ekonomik birliktelik olması yüzünden, ortaya çıkışının, varlığının nasıl meşrulaştırılarak açıklandığının, iktisadi teorik dayanaklarıyla bilinmesi gerekiyor. Bilme var, bilme var. Carchedi’ninki mesafeli ve eleştirel. Uluslararası ticaret alanının sorgulanmaksızın kabul gören Ricardocu karşılaştırmalı üstünlükler ve fırsat maliyetleri teorileri ile Hecksher –Ohlin teoreminin eleştirel bir biçimde ele alınışını okuyoruz bu bölümde. Öyle ya, uluslararası ticaret herkesin yararınadır, gelişmesi için gümrük duvarları v.s. gibi ne varsa yıkılmalıdır diyenlerin, neyi mesnet aldıklarını anlamak lazım.
Ekonomik Entegrasyonun İdeolojisi başlıklı bu bölüm, teorilerin, teoremlerin iç tutarlılıklarını, gerçek dünya ile ilişkilerini, kimin, niçin ve ne şekilde serbestleştirilmiş ticari ilişkilerden avantaj sağladığını kavrama ihtiyacı duyanların özellikle yararlanacağı bir bölüm.

Hakim iktisat anlayışının ne uluslararası ticareti ne de ekonomik entegrasyonu açıklayamadığını söyleyen Carchedi’nin kendi alternatif teorik çerçevesi ile emek değer teorisini yaratıcı bir biçimde kullandığı 3. Bölüm’de tanışıyoruz. Marksist emek değer teorisine aşina olanlar için bile orjinal sayılabilecek bu kısım kitabın teorik olarak da ağırlık merkezi. Burada Marksist teorinin nispeten bakir alanları olan uluslararası düzeyde fiyat formasyonu, kur hadlerinin belirlenmesi, emek değer kategorileriyle yapılan makroekonomik ampirik çalışmalar, eşitsiz mübadele gibi konular ele alınmış.

Carchedi’nin emek değer teorisinin iç tartışmalarındaki teorik konumlanışının adı
Ardışık Tekil Sistem yaklaşımıdır. Bu tanıtım yazısı bağlamında değerlendirmesine giremeyeceğimiz, esas olarak değer-fiyat dönüşümüne ilişkin bu yaklaşımın, maalesef 3 Bölüm’ün referans tercihlerini kısmen de olsa olumsuz etkilediğini düşünüyorum. Gerek Ricardocu uluslararası ticaret kuramının eleştirisi, gerekse eşitsiz mübadele teorisine katkıları (1980) ve daha da önemlisi kur hadlerinin belirlenimi alanının emek değer teorisi perspektifinden ilk kavramsallaştırma çabalarını yapmış (1991; 1998), alternatif Marksist makroekonomik muhasebe sisteminin en yetkin biçimini (1994) geliştirmiş olan Anwar Shaikh’in çalışmalarından söz edilmeyişi bence bir eksiklik.***

Kitabın geri kalan bölümleri öncekiler kadar teorik donanımı gerektirmiyor. Bu durum ele alınan konuların başka kitaplarda tatmin edici bir biçimde ele alındığı veya Carchedi’nin bu kısımlarda daha az orjinal olduğu şeklinde yorumlanmamalı. 4. ve 5. Bölümler Avro’nun (çeviride Euro tercih edilmiş) ortaya çıkışını, jeopolitik belirleyenlerini, AB’nin iç çelişkilerini yansıtan gelişme dinamiklerini “yeni emperyalizm” ve “dolarizasyon” (dolarlaşma diye çevrilmiş) bağlamında tartışması bakımından çok yararlı. 6. Bölüm AB tartışmalarının öksüz evladı, AB’nin ordusu meselesi. AB’nin Ortak Savunma Politikası adı altında yapılanlar, ABD ile birlikte veya kendi başına uluslararası arenada askeri güç kullanma potansiyeli, bu alana ayırdığı kaynaklar her nedense AB yanlılarının tartışmaya vakit bulamadığı konular. 7. Bölüm’de AB’nin tarım politikaları ve çevre sorunlarına yaklaşımı, son bölümde ise özellikle yaşadığımız kriz vesilesiyle ağırlığını iyice hissetiren istihdam sorunu ve diğer benzer sorunlara ilişkin toplumsal politika tercihleri ele alınmış.

Kitabın İngilizce’de ilk yayınlanışının 2001 olduğunu hatırlarsak, Carchedi’nin Türkçe basım için uzun bir Ek yazmasına hak vermemek elde değil. Son yıllarda AB’nin Doğu’ya doğru genişlemesinin, Anayasa taslağının kabul görmeyişinin ve de yeni militarizasyon eğilimlerinin yarattığı sancılı ve ikircikli süreçlerin ihmal edilmemesi gerekiyordu. Carchedi bu gelişmelere ilişkin ilk değerlendirmelerini de bizlerle paylaşarak, zaten son derece vazgeçilmez olan kitabını daha da güncel ve zengin kılmış.

------------------------------------------------------------

* Prof. Dr., Uluslararası Ekonomi Politik Yüksek Lisans Programı Direktörü, İstanbul Bilgi Üniversitesi.
** Carchedi, Guglielmo. 2009.
Başka Bir Avrupa İçin: Avrupa’nın Ekonomik Bütünleşmesinin Sınıf Tahlili. İstanbul: Yordam Kitap.
*** Sözkonusu çalışmalara Shaikh’in web sitesinden erişmek mümkün:
http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/.